Bebeklerde ve Çocuklarda Böbrek Genişlemesi (Hidronefroz)
Gebelik ultrasonunda "bebeğin böbreğinde genişleme var" cümlesini duyan anne babaların çoğu, muayenehaneme gelene kadar uykusuz geceler geçirmiş oluyor.
İlk söylediğim şey genellikle şu: bu tablo düşündüğünüzden çok daha sık ve çoğu zaman düşündüğünüzden çok daha masum.
Bu yazıda böbrek genişlemesinin ne olduğunu, hangi durumda takip, hangi durumda tedavi gerektiğini net biçimde anlatacağım.
Bebeklerde ve Çocuklarda Böbrek Genişlemesi Nedir?
Böbrek genişlemesi (hidronefroz), idrarın böbrekten mesaneye akışında yavaşlama olduğunda böbreğin idrar toplayan bölümünün genişlemesidir. Her 100 gebelikten 1-2'sinde görülür.
Hafif genişlemelerin büyük çoğunluğu doğumdan sonraki ilk 1-2 yıl içinde kendiliğinden düzelir; ileri genişlemelerde ise altta yatan bir darlık veya reflü aranır ve gerekirse ameliyat planlanır.
Yani "böbrek büyümesi" duyduğunuzda ilk soru "ne kadar?" olmalı. Cevabı büyük ölçüde derece belirler.
Anne Karnında Saptanan Böbrek Genişlemesi
Gebeliğin 20. hafta ultrasonunda böbrek havuzu (pelvis) genişliği ölçülür. Bu ölçüm ikinci üç ayda 4 mm'yi, üçüncü üç ayda 7 mm'yi geçtiğinde "böbrek genişlemesi" denir.
Bu aşamada gebeliğe müdahale gerekmez. Bebek doğana kadar yapılacak tek şey, birkaç haftada bir ultrasonla ölçümün seyrini izlemektir.
Doğumdan sonra ilk ultrason genellikle 3-7. günler arasında yapılır. Daha erken yapılırsa yenidoğanın az idrar üretmesi nedeniyle genişleme olduğundan küçük görünebilir.
Bu yüzden "doğar doğmaz baktılar, bir şey yok dediler" cümlesini duyduğumda mutlaka 4-6. haftada ikinci bir ultrason isterim.
Derecelendirme: Hafif, Orta, İleri
Doğum sonrası ölçülen böbrek havuzu çapı ve böbrek dokusunun durumu, tabloyu üç gruba ayırır.
Derece | Özellik | Olası Seyir / Yaklaşım |
Hafif | 10–14 mm genişleme | Yaklaşık 10 vakadan 9'u kendiliğinden düzelir. Genellikle yalnızca ultrason ile takip yeterlidir. |
Orta | 15 mm ve üzeri, kalikslerde (böbrek içindeki kanalcıklarda) genişleme | Yaklaşık yarısında altta yatan bir neden bulunabilir. Bu nedenle ek tetkikler gerekebilir. |
İleri | Böbrek dokusunda incelme | 10 vakadan 8–9'unda tedavi gerektiren bir neden vardır. Duruma göre cerrahi tedavi gündeme gelebilir. |
Bu tablo endişeyi doğru yere yönlendirmek için. Hafif gruptaysanız gevşeyebilirsiniz. İleri gruptaysanız da panik değil, plan gerekir.
Bebeklerde ve Çocuklarda Böbrek Genişlemesi Belirtileri
Bebeklerde böbrek genişlemesi çoğu zaman hiçbir belirti vermez. Anne karnında saptanan böbrek genişlemesi olgularının büyük bölümünde bebek doğduğunda tamamen normal görünür; tabloyu ortaya çıkaran tek şey ultrasondur.
Bu yüzden "bebeğim gayet iyi, neden takip edelim?" sorusunu sık duyarım. Cevabı basit: belirtisiz olması, böbrek genişlemesinin olmadığı anlamına gelmez.
Belirti veren çocuklarda ise tablo genişlemenin derecesine ve nedenine göre değişir:
Ateşli idrar yolu enfeksiyonu: Bebeklerde böbrek genişlemesinin en sık fark edilen belirtisidir. Nedeni açıklanamayan yüksek ateş, huzursuzluk ve emmede azalma bu açıdan uyarıcıdır.
Karında şişlik veya ele gelen kitle: İleri derecede böbrek genişlemesinde, özellikle küçük bebeklerde, büyümüş böbrek karın muayenesinde hissedilebilir.
Karın veya yan ağrısı: Daha büyük çocuklarda böbrek genişlemesi, aralıklı gelen ve kusmanın eşlik ettiği yan ağrısıyla kendini gösterebilir. Bu ağrı çoğunlukla bol su içtikten sonra artar.
İdrar akımında zayıflık: Erkek bebekte damla damla işeme veya zayıf idrar akımı, her iki böbrekte birden genişleme yapan posterior üretral valvi düşündürür.
İdrarda kan: Çocuklarda böbrek genişlemesi taş veya enfeksiyonla birleştiğinde idrar renginde koyulaşma görülebilir.
Kilo alamama ve gelişme geriliği: Uzun süre fark edilmeyen iki taraflı böbrek genişlemesinde böbrek fonksiyonu etkilenir; bu durum bebeğin büyümesine yansır.
Bebeklerde ve Çocuklarda Böbrek Genişlemesi Neden Olur?
Böbrek genişlemesinin tek bir nedeni yok. Sık karşılaştığım nedenler şunlar:
Geçici (fizyolojik) Genişleme
En sık neden budur. Bebeğin idrar yolları henüz olgunlaşmamıştır, hafif bir genişleme olur ve aylar içinde kaybolur. Tetkik veya ilaç gerektirmez.
UP Bileşke Darlığı
Böbrek havuzu ile idrar kanalının (üreter) birleştiği noktadaki doğuştan darlıktır. Ameliyat gerektiren böbrek genişlemelerinin en sık nedeni budur. Üreteropelvik bileşke darlığı sayfasında tanı ve tedavisini ayrıntılı anlattım.
Böbrek Reflüsü (VUR)
İdrarın mesaneden böbreğe geri kaçmasıdır. Genişleme yapmanın yanında tekrarlayan idrar yolu enfeksiyonuna da yol açar. Bebeklerde böbrek reflüsü belirtileri ve reflü tedavi yöntemleri yazılarında bu konuyu iki ayrı yazıda ele aldım.
Posterior Üretral Valv
Yalnızca erkek bebeklerde görülen, idrar çıkış kanalındaki perde şeklinde bir engeldir. Her iki böbreği birden genişletir ve doğumdan hemen sonra müdahale gerektirir. Nadirdir ama en acil olanıdır; posterior üretral valv sayfasında ayrıntısı var.
Diğer nedenler
Üreterovezikal bileşke darlığı: Üreterin mesaneye girdiği yerde darlık.
Çift toplayıcı sistem: Böbreğin iki ayrı kanalla boşalması.
Böbrek taşı: Bebeklerde nadir, ama bebeklerde böbrek taşı görülebilir.
Bebeklerde ve Çocuklarda Böbrek Genişlemesi Tehlikeli mi?
Ailelerin en çok sorduğu soru bu. Cevabım: genişlemenin kendisi değil, uzun süre çözülmeyen tıkanıklık tehlikelidir.
İdrar böbrekte birikip basınç yaptığında böbrek dokusu zamanla incelir ve fonksiyon kaybı başlar.
Bu haftalar içinde değil, aylar-yıllar içinde olur. Düzenli takip edilen bir bebekte bu noktaya gelinmeden müdahale edilir.
Peki hangi belirtiler acele ettirmeli?
Ateşli idrar yolu enfeksiyonu: Genişlemiş böbrekte enfeksiyon daha hızlı ilerler.
Karında ele gelen şişlik: İleri genişlemede böbrek karından hissedilebilir.
Her iki böbrekte birden genişleme: Özellikle erkek bebekte valv düşündürür.
İdrar akımının zayıf olması: Damla damla işeme, erkek bebekte uyarıcıdır.
Bu belirtiler yoksa ve derece hafifse, sakin olabilirsiniz.
Bebeklerde ve Çocuklarda Böbrek Genişlemesi Kendiliğinden Geçer mi?
Hafif ve orta böbrek genişlemesinin büyük bölümü kendiliğinden geçer. Hafif vakalarda bu oran yüzde 85-90'ı bulur, orta vakalarda yarıdan fazlasında genişleme kaybolur veya sabit kalır.
Zaman | Yapılan Değerlendirme | Açıklama |
Doğum sonrası 3–7. gün | İlk ultrason | Böbrek genişlemesinin durumu ilk kez değerlendirilir. |
4–6. hafta | İkinci ultrason | Genişlemenin derecesi daha net belirlenir ve takip planı oluşturulur. |
3–6 ayda bir | Ultrason takibi | Hafif vakalarda düzenli kontrol amacıyla yapılır. |
Orta–ileri vakalar | Sintigrafi (böbrek fonksiyon testi), gerekirse işeme filmi (VCUG) | Böbreğin çalışma durumu ve idrar akışında olası sorunlar değerlendirilir. |
Tecrübelerime dayanarak söyleyebilirim ki takibi düzenli sürdüren ailelerin çoğu, 1-2 yıl sonra "artık gelmenize gerek yok" cümlesini duyar.
Takibi yarım bırakmak ise, sessizce ilerleyen bir tıkanıklığı gözden kaçırmanın tek yoludur.
Koruyucu antibiyotik her bebeğe verilmez. İleri derecede genişleme, reflü veya üreter genişlemesi varsa enfeksiyon riskini düşürmek için düşük dozda önerilebilir. Hafif vakalarda gerekmez.
Bebeklerde ve Çocuklarda Böbrek Genişlemesi Tedavisi
Ameliyat kararını üç şey belirler: genişlemenin artması, sintigrafide böbrek fonksiyonunun düşmesi ve tekrarlayan ateşli enfeksiyon. Bunlardan biri varsa beklemek böbreğe zarar verir.
UP bileşke darlığında dar bölüm çıkarılıp kanal böbreğe yeniden dikilir (piyeloplasti). Bu ameliyat açık veya kapalı (laparoskopik) yöntemle yapılabilir; başarı oranı yüzde 95'in üzerindedir.
Ameliyat sonrası genişleme hemen kaybolmaz. Böbrek havuzunun küçülmesi 6-12 ay sürer; bu süre boyunca ultrason takibi devam eder. Çoğu bebek 1-2 gün hastanede kalır ve birkaç gün içinde normal düzenine döner.
Böbrek genişlemesi tedavisinin tüm seçeneklerini böbrek genişlemesi tedavisi sayfasında bulabilirsiniz.
Sık Sorulan Sorular
Kız bebekte de böbrek genişlemesi olur mu?
Olur, ancak erkek bebeklerde yaklaşık iki kat daha sıktır. Kız bebeklerde posterior üretral valv görülmez; en sık nedenler geçici genişleme ve reflüdür.
Böbrek genişlemesi olan bebeğe antibiyotik gerekir mi?
Hafif vakalarda gerekmez. İleri genişleme, reflü veya üreter genişlemesi varsa enfeksiyondan korumak için düşük doz koruyucu antibiyotik önerilebilir; kararı takip eden çocuk ürolojisi uzmanı verir.
Böbrek genişlemesi büyüyünce düzelir mi?
Hafif genişlemelerin büyük çoğunluğu ilk 1-2 yaşta düzelir. Düzelmeyen veya artan genişlemede altta yatan darlık ya da reflü araştırılır; bunlar kendiliğinden düzelmez, tedavi gerektirir.
Böbrek genişlemesi hangi doktora gösterilir?
Çocuk ürolojisi. Doğum öncesi saptandıysa, doğumdan sonra ilk ay içinde bir çocuk ürolojisi uzmanının görmesi takip planını netleştirir.
Böbrek genişlemesi tekrarlar mı?
Kendiliğinden düzelen geçici genişleme genellikle tekrarlamaz. Ameliyatla düzeltilen darlıklarda yeniden daralma yüzde 5'in altındadır.
Kaynakça
Yorumlar